Αν υπάρχει κάτι που όριζε την κοσμοθεωρία των αρχαίων Ελλήνων αυτό ήταν ο τρόπος που όριζαν τα όρια της ανθρώπινης φύσης. Δεν ήταν απλώς μια σειρά από μύθους ή θρησκευτικούς κανόνες. Ήταν μια ξεκάθαρη, βαθιά και απόλυτα βιωμένη αντίληψη για την τάξη του κόσμου. Και εάν το καλοσκεφτούμε αυτή η αντίληψη μας ακολουθεί μέχρι και σήμερα. Τι εννοώ…
Το ανόμημα της ύβρεως δεν ξεκινούσε από κάποιο τυχαίο λάθος. Το διέπραττε κάποιος όταν άρχιζε να υπερεκτιμά τον εαυτό του, τις ικανότητες ή τις δυνάμεις του. Είτε πρόκειται για πολιτική εξουσία και χρήμα, είτε για στρατιωτική ισχύ είτε ακόμη και για σωματική ρώμη. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή ο άνθρωπος μεταμορφωνόταν. Γινόταν αλαζονικός, άδικος, προσβλητικός. Έγραφε στα παλιά του τα παπούτσια τους νόμους, τους ηθικούς κανόνες, ακόμα και εκείνους τους άγραφους περιορισμούς που κρατάνε τις κοινωνίες μας όρθιες.
Με αυτή του τη συμπεριφορά, ο υβριστής προσπαθούσε ουσιαστικά να ξεπεράσει τη θνητή του φύση. Ήταν σαν να ήθελε να σταθεί ισάξιος απέναντι στους θεούς, προκαλώντας βέβαια αναπόφευκτα την οργή τους.
Αυτό ακριβώς δίδασκαν στα παιδιά τους οι αρχαίοι ημών. Ήταν ο θεμέλιος λίθος της διαπαιδαγώγησής τους. Να μαθαίνουν να μην ξεπερνούν τα όριά τους, να μην είναι άδικοι και ιδιοτελείς. Γιατί ήξεραν καλά πως όποιος έχανε το μέτρο, αργά ή γρήγορα θα ερχόταν αντιμέτωπος με την οργή του Δία.
Και τότε άρχιζε η κάθοδος. Ο Βασιλιάς των Θεών, εξοργισμένος, έστελνε την κόρη του, την Άτη. Η Άτη ήταν η θεότητα της σύγχυσης, του θολωμένου μυαλού, της ψευδαίσθησης και της παράνοιας. Έβαζε στο μυαλό του υβριστή μια φαινομενική σιγουριά, διογκώνοντας την αλαζονεία του μέχρι να κάνει το επόμενο, μεγαλύτερο και μοιραίο λάθος. Τον οδηγούσε με μαθηματική ακρίβεια στη μέγιστη ανοησία, στο μέγιστο ατόπημα. Προκαλώντας εκ νέου την οργή του Δία!
Τότε ο βασιλιάς των θεών έστελνε τη Νέμεση. Την αρχέγονη αυτή θεότητα, με τον πήχη και το χαλινάρι στα χέρια. Η Νέμεσις έβαζε τα πράγματα στη θέση τους. Σάρωνε την έπαρση του θνητού και έφερνε την τιμωρία και την καταστροφή, δηλαδή την Τίση.
Ύβρις -> Άτη -> Νέμεσις -> Τίσις
Η ιστορία των Ερινύων προσφέρει μια συγγενική εικόνα αυτής της αντίληψης. Στον μύθο του Ορέστη, οι Ερινύες καταδιώκουν τον ήρωα για τη δολοφονία της μητέρας του, Κλυταιμνήστρας. Είναι οι αρχέγονες θεότητες που τιμωρούν τα εγκλήματα αίματος, ιδιαίτερα όταν αυτά διαπράττονται μέσα στην ίδια την οικογένεια. Στην τραγωδία “Ευμενίδες” του Αισχύλου, η αδιάκοπη καταδίωξη του Ορέστη αποτυπώνει με συγκλονιστικό τρόπο την αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει από τις συνέπειες των πράξεών του.
Αν το καλοσκεφτούμε λοιπόν, τίποτα από αυτά δεν έχει χάσει τη σημασία του. Σε κάθε εποχή, η ηγεσία, η γνώση και η επιτυχία κρύβουν μια τεράστια παγίδα. Να σε κάνουν να πιστέψεις ότι εσύ εξαιρείσαι από τους κανόνες.
Η έννοια της ύβρεως είναι μια διαρκής υπενθύμιση που δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ. Η αυτογνωσία, το μέτρο και ο σεβασμός δεν είναι αδυναμία ούτε απλές θεωρίες. Είναι οι μόνες δικλείδες ασφαλείας για να μην καεί κάποιος από την ίδια του την επιτυχία.
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν έπλασαν απλώς ιστορίες. Αποτύπωσαν έναν αμετάβλητο νόμο της ανθρώπινης ψυχής. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, όταν ο άνθρωπος λησμονεί το μέτρο, η ίδια η ύβρις γίνεται η αρχή της πτώσης του.
Φωτογραφία: Ο Ορέστης καταδιωκόμενος από τις Ερινύες, 1862. Ουίλιαμ-Αδόλφ Μπουγκερό. Chrysler Museum of Art.
Αφήστε μια απάντηση