Κάθε φορά που πλησιάζει μια εθνική επέτειος, η ελληνική σημαία επιστρέφει στις προσόψεις των κτιρίων, στα μπαλκόνια των σπιτιών και στους δρόμους των πόλεων. Κυματίζει πάνω από σχολεία, συνοδεύει παρελάσεις, υψώνεται σε δημόσιες τελετές. Τη γνωρίζουμε από τα πρώτα μας σχολικά χρόνια, την έχουμε συνδέσει με εικόνες της Ιστορίας μας και συχνά θεωρούμε αυτονόητο ότι η μορφή της ήταν πάντα αυτή που αντικρίζουμε σήμερα.
Η ιστορία, όμως, δεν είναι πάντοτε τόσο αυτονόητη.
Πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά η ελληνική σημαία; Γιατί επιλέχθηκαν το γαλάζιο και το λευκό; Τι σχέση έχει ο λευκός σταυρός με τις εννέα λωρίδες και πώς φτάσαμε από τα λάβαρα της Επανάστασης του 1821 στη σημερινή γαλανόλευκη;
Αναζητώντας τις απαντήσεις, ανακαλύπτουμε ότι η σημαία μας δεν γεννήθηκε μέσα σε μια στιγμή. Η ιστορία της ακολουθεί την πορεία του νεότερου ελληνικού κράτους, περνά από την Επανάσταση, τη μοναρχία και τις πολιτειακές μεταβολές και καταλήγει στη μορφή που καθιερώθηκε οριστικά το 1978.
Από τα επαναστατικά λάβαρα στην ανάγκη για ένα κοινό σύμβολο
Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, δεν υπήρχε μια ενιαία εθνική σημαία που να χρησιμοποιείται από όλους τους επαναστατημένους Έλληνες. Κάθε περιοχή, κάθε στρατιωτικό σώμα και κάθε καπετάνιος μπορούσε να έχει το δικό του λάβαρο. Οι σταυροί, οι μορφές αγίων και τα θρησκευτικά σύμβολα είχαν σημαντική θέση σε αυτές τις πρώτες σημαίες, αποτυπώνοντας τις αντιλήψεις και τις παραδόσεις της εποχής.
Ο Αγώνας είχε ξεκινήσει, αλλά η πολιτική οργάνωση των επαναστατημένων περιοχών παρέμενε κατακερματισμένη. Η ανάγκη για μια κοινή πολιτική διοίκηση συνοδευόταν πλέον και από την ανάγκη για ένα κοινό εθνικό σύμβολο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα των διαφορετικών σημαιών της περιόδου αποτελεί το λάβαρο του Ιερού Λόχου, που συνδέθηκε με την εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Με τον αναγεννώμενο φοίνικα και τα συνθήματα που τον συνόδευαν, εξέφραζε την προσδοκία της αναγέννησης και της ελευθερίας.
Δεν ήταν, όμως, ακόμη η σημαία ενός οργανωμένου ελληνικού κράτους. Αυτό ακριβώς επρόκειτο να αλλάξει το 1822.
Το 1822 και η γέννηση της ελληνικής εθνικής σημαίας
Την 1η Ιανουαρίου 1822, η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου ψήφισε το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος», το πρώτο Σύνταγμα της επαναστατημένης Ελλάδας. Ανάμεσα στις αποφάσεις που αφορούσαν την πολιτική συγκρότηση του νέου κράτους ήταν και ο καθορισμός του κυανού και του λευκού ως χρωμάτων του εθνικού σημείου και των σημαιών της ξηράς και της θάλασσας.
Η απόφαση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία. Σε μια εποχή κατά την οποία η έκβαση της Επανάστασης παρέμενε αβέβαιη, οι επαναστατημένοι Έλληνες επιχειρούσαν να οργανώσουν όχι μόνο τον ένοπλο αγώνα τους, αλλά και τους θεσμούς ενός ανεξάρτητου κράτους.
Η διαδικασία ολοκληρώθηκε στις 15 Μαρτίου 1822, όταν το Εκτελεστικό Σώμα, με το Διάταγμα 540, καθόρισε συγκεκριμένους τύπους σημαιών για την ξηρά και τη θάλασσα.
Η σημαία της ξηράς ήταν τετράγωνη, κυανή, με έναν λευκό σταυρό που εκτεινόταν σε ολόκληρη την επιφάνειά της. Αντίθετα, οι σημαίες του πολεμικού και του εμπορικού ναυτικού είχαν οριζόντιες λωρίδες και σταυρό στο επάνω αριστερό τμήμα τους, με διαφορετική διάταξη χρωμάτων στην περίπτωση της εμπορικής σημαίας.
Με άλλα λόγια, η πρώτη επίσημη ελληνική σημαία δεν ήταν η γαλανόλευκη με τις εννέα λωρίδες που γνωρίζουμε σήμερα. Η μορφή αυτή υπήρχε ήδη στις ναυτικές σημαίες, ενώ στη στεριά κυριαρχούσε ο λευκός σταυρός πάνω στο κυανό φόντο.
Ο σταυρός, οι λωρίδες και οι συμβολισμοί
Η επιλογή του σταυρού δεν ήταν τυχαία. Η Ορθοδοξία είχε κεντρική θέση στην κοινωνική και πολιτισμική ζωή των Ελλήνων της εποχής, ενώ η θρησκευτική διάσταση του Αγώνα αποτυπώθηκε σε πολλά από τα επαναστατικά λάβαρα.
Για τα χρώματα και τις εννέα λωρίδες έχουν διατυπωθεί διάφορες ερμηνείες. Η πιο γνωστή συνδέει τις πέντε κυανές και τις τέσσερις λευκές λωρίδες με τις εννέα συλλαβές της φράσης «Ελευθερία ή Θάνατος», του συνθήματος που συνδέθηκε με την Ελληνική Επανάσταση.
Το κυανό και το λευκό έχουν επίσης συνδεθεί συμβολικά με τον ουρανό και τη θάλασσα, αλλά και με ιδέες όπως η ελευθερία και η καθαρότητα του αγώνα.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια διευκρίνιση. Οι ερμηνείες αυτές έχουν καθιερωθεί στη συλλογική μνήμη, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται με όσα αναφέρουν ρητά τα ιδρυτικά κείμενα του 1822. Οι επίσημες αποφάσεις καθόρισαν τα χρώματα και τη μορφή των σημαιών, χωρίς να τεκμηριώνουν με τον ίδιο τρόπο όλους τους συμβολισμούς που αποδόθηκαν αργότερα σε αυτές.
Και αυτή είναι μια λεπτομέρεια που αξίζει να κρατήσουμε: άλλο η ιστορική απόφαση και άλλο η ερμηνεία που διαμορφώνεται γύρω από ένα σύμβολο με την πάροδο του χρόνου.
Από τη θάλασσα στο εθνικό σύμβολο
Το 1828, η σημαία του εμπορικού ναυτικού εξομοιώθηκε με εκείνη του πολεμικού ναυτικού, αναγνωρίζοντας τη συμβολή των εμπορικών πλοίων στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Η σημαία με τις εννέα λωρίδες απέκτησε έτσι ακόμη μεγαλύτερη παρουσία.
Η πορεία της, ωστόσο, δεν ήταν μια ευθύγραμμη μετάβαση προς τη σημερινή μορφή. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος γνώρισε διαδοχικές πολιτειακές μεταβολές, οι οποίες επηρέασαν και τα εθνικά του σύμβολα.
Με την άφιξη του Όθωνα, το 1833, προστέθηκε στις σημαίες του στρατού ξηράς και του πολεμικού ναυτικού ο βαυαρικός θυρεός. Μετά την ανατροπή του, το 1862, το συγκεκριμένο έμβλημα απομακρύνθηκε. Το 1863, με την άφιξη του Γεωργίου Α΄, στις αντίστοιχες σημαίες περιλήφθηκε το βασιλικό στέμμα.
Η γαλανόλευκη παρέμενε αναγνωρίσιμη, αλλά οι επίσημες εκδοχές της δεν ήταν ανεξάρτητες από το πολίτευμα και τη δυναστεία που βρισκόταν κάθε φορά στην εξουσία.
Η σημαία ακολουθεί τις πολιτειακές αλλαγές
Η ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας το 1924 έφερε αλλαγές και στα κρατικά σύμβολα. Το βασιλικό στέμμα απομακρύνθηκε, ενώ η επιστροφή της μοναρχίας το 1935 συνοδεύτηκε από την επαναφορά του.
Οι αλλαγές αυτές δείχνουν ότι η ιστορία της σημαίας δεν περιορίζεται στην ιστορία των χρωμάτων και του σχεδίου της. Είναι ταυτόχρονα μέρος της πολιτικής ιστορίας της χώρας. Το ίδιο σύμβολο μπορούσε να διατηρεί τον βασικό του χαρακτήρα, αλλά να αποκτά διαφορετικά πρόσθετα στοιχεία ανάλογα με την πολιτειακή πραγματικότητα.
Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, η σημαία με τις εννέα λωρίδες χρησιμοποιήθηκε ως εθνική σημαία, ενώ μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, το 1974, επανήλθε για ένα διάστημα στη στεριά η σημαία με τον λευκό σταυρό σε κυανό φόντο.
Η οριστική λύση δόθηκε το 1978. Με τον νόμο 851/1978 καθιερώθηκε η σημερινή γαλανόλευκη ως η μοναδική εθνική σημαία, για χρήση τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα.
Έτσι, 156 χρόνια μετά την έναρξη της Επανάστασης, οι δύο βασικές μορφές που είχαν συνυπάρξει από το 1822 έδωσαν τη θέση τους σε ένα ενιαίο εθνικό σύμβολο.
Μια σημαία, πολλές ιστορικές διαδρομές
Σήμερα η ελληνική σημαία αποτελείται από εννέα οριζόντιες λωρίδες, πέντε κυανές και τέσσερις λευκές, με λευκό σταυρό σε κυανό τετράγωνο στην επάνω αριστερή γωνία. Η μορφή της είναι οικεία, σχεδόν αυτονόητη για όποιον έχει μεγαλώσει στην Ελλάδα.
Πίσω από αυτή την οικειότητα, όμως, βρίσκεται μια διαδρομή πολύ πιο σύνθετη από όσο αφήνει να φανεί ένα κομμάτι ύφασμα που κυματίζει στον άνεμο.
Από τα διαφορετικά λάβαρα του 1821 μέχρι την καθιέρωση των εθνικών χρωμάτων το 1822, από τα βασιλικά εμβλήματα μέχρι την οριστική επικράτηση της σημερινής μορφής το 1978, η σημαία μετασχηματίστηκε μαζί με το κράτος που εκπροσωπεί.
Η ιστορία της μάς θυμίζει ότι τα εθνικά σύμβολα δεν εμφανίζονται έξω από τον χρόνο. Δημιουργούνται μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, αποκτούν νοήματα, αλλάζουν μορφή και περνούν από γενιά σε γενιά.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της γαλανόλευκης: ότι, ενώ σήμερα τη θεωρούμε ένα σταθερό και αδιαίρετο σύμβολο, η ίδια η ιστορία της μαρτυρά τις αναζητήσεις, τις αντιφάσεις και τις αλλαγές μιας χώρας που χρειάστηκε να διαμορφώσει όχι μόνο την ανεξαρτησία της, αλλά και την εικόνα με την οποία θα συστηνόταν στον κόσμο.
Πηγές
- Προεδρία της Ελληνικής Δημοκρατίας, Η ελληνική σημαία – Ιστορία και χρήση
- Βουλή των Ελλήνων, Συνταγματική Ιστορία
- «Αντικρίζοντας την ελευθερία», Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, Καθορισμός σημαίας – Ψήφισμα 540, 15 Μαρτίου 1822
- Νόμος 851/1978, «Περί της Εθνικής Σημαίας, των Πολεμικών Σημαιών και του Διακριτικού Σήματος του Προέδρου της Δημοκρατίας».
Φωτογραφία: Η σημερινή έπαρση της σημαίας στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης ©️INTIME
Αφήστε μια απάντηση